Slide01.jpg

Miệt mài cọn nước vùng cao

Trên những dòng sông, suối tại một số địa phương trong tỉnh, chúng ta dễ dàng bắt gặp những cọn nước (còn gọi là guồng) tận dụng sức chảy đưa nước vào các ruộng lúa, mang lại mùa vàng bội thu, no ấm cho bản làng.

Không chỉ là nông cụ đắc lực trong sản xuất nông nghiệp, những chiếc cọn nước đã trở thành hình ảnh quen thuộc của bản làng miền núi và là nét văn hoá đặc trưng của đồng bào Tày, Nùng nơi đây. 

Có dịp ghé qua các huyện: Hòa An, Hà Quảng, Quảng Uyên, Trùng Khánh, chắc hẳn sẽ được thấy những cọn nước của các bản người người Tày, Nùng.

Trên dòng sông Quây Sơn xanh biếc, chảy êm đềm qua địa phận các xã: Ngọc Côn, Đình Phong, Đàm Thủy (Trùng Khánh), những chiếc cọn nước đều đều vòng quay. Phong cảnh làng quê thật yên ả, thanh bình. Bản của người Tày, Nùng với những nếp nhà sàn xinh xắn, đồng ruộng mướt xanh. Cùng với phong cảnh tự nhiên, cọn nước ngày đêm miệt mài quay đều trên dòng sông xanh đã góp phần tô điểm thêm vẻ đẹp của vùng núi nơi đây. Không những thế, cọn lợi dụng sức chảy của dòng nước để quay tròn, lấy nước vào máng đưa lên cao đổ vào máng dài dẫn vào ruộng lúa. Mọi người ở đây khi được hỏi đều trả lời không biết rõ cọn nước có từ bao giờ, chỉ biết rằng nó đã được cha ông sáng tạo ra, được các thế hệ gìn giữ và bảo tồn cho đến ngày nay. Nhờ đó, kỹ thuật làm cọn nước vẫn được truyền từ đời này qua đời khác. Và nhờ những cọn đưa nước, dẫn nước mà người nông dân giảm được bao công sức nhọc nhằn. Tiếng rầm rì của cọn nước đã trở nên gần gũi và thân thương trong miền ký ức của mỗi người.

Bà Nông Thị Hiền, xóm Pác Gọn, xã Đình Phong (Trùng Khánh) cho biết: Từ xa xưa, cứ đến mùa cày cấy là mọi người lại rủ nhau lên rừng lấy tre, nứa về làm cọn, giúp nhau dựng cọn trên suối. Thời ấy chưa có điện, chưa có hệ thống kênh mương thủy lợi như bây giờ, cối nước hoạt động được nhờ sức nước do cọn nước tạo ra đã giúp công việc đồng áng bớt đi bao mỏi mệt.  

Được thiết kế rất khéo léo từ những vật liệu từ thiên nhiên, những chiếc guồng đưa nước lên cao theo những ống dẫn phục vụ sản xuất và sinh hoạt.

Để làm cọn, người ta sẽ chọn một thanh gỗ chính để làm trục giữa của cọn, thanh gỗ này phải là loại gỗ vừa nhẹ, vừa bền và có khả năng chịu nước tốt. Tiếp đến là công đoạn làm nang cọn, nang cọn được làm bằng những câu vầu có thân thẳng, nhỏ và phải là loại vầu già đủ tuổi. Tùy theo độ cao thấp, mực nước của nơi cần dẫn nước đến và nguồn nước mà người làm cọn sẽ quyết định kích thước của cọn thông qua độ dài ngắn của nang cọn.

Sau đó, những cây nứa già đem về sẽ được chẻ mỏng rồi ghép lại thành từng tấm phên mỏng hình chữ nhật để làm cánh quạt nước. Nước chảy tác động vào những tấm phên này sẽ tạo ra lực đẩy làm quay cọn. Những cây vầu già đủ tuổi sẽ được chọn, vót và uốn để cố định vòng ngoài và vòng trong giữa các thanh nang nhằm giữ cho cọn không bị xô lệch. Thông thường, lớp cọn nước sẽ được buộc cố định bằng hai chạc làm giá đỡ hai bên trục của cọn, phía dòng nước chảy về phía cánh quạt của cọn sẽ có hai cây gỗ có chạc hình chữ V để nâng đỡ và giữ cố định cho cọn.

Công đoạn quan trọng nhất trong việc làm cọn đòi hỏi sự tỉ mỉ và kinh nghiệm là việc đặt và bố trí những ống đựng nước trên thân cọn. Thông thường mỗi ống đựng nước được buộc kèm và chéo theo mỗi cánh quạt nước. Tuy nhiên, cần bố trí độ dày mỏng và đặt những ống nước ra sao để cọn lợi dụng sức chảy của dòng nước để quay tròn, khi quay lấy nước vào máng đưa lên cao đổ vào máng dài dẫn vào ruộng lúa. Để được vậy thì chỗ đặt cọn phải là vị trí suối có nước chảy đều, mùa lũ nước không quá lớn làm cọn nhanh hỏng, mùa khô không quá cạn để cọn vẫn quay được. 

Cùng với phong cảnh tự nhiên, cọn nước đã góp phần tô điểm thêm vẻ đẹp của mỗi miền quê.

Với lối sống gần gũi với thiên nhiên, việc biến những vật liệu tự nhiên thành một công cụ phục vụ công việc sản xuất, lao động và chinh phục, cải tạo thiên nhiên cho ta thấy sự sáng tạo kỳ diệu của con người vùng cao. Không chỉ là một công cụ thủy lợi, một chứng nhân của nền văn minh lúa nước, chiếc cọn nước bên những mái nhà sàn như đã trở thành một biểu tượng của văn hóa vùng cao. Không riêng Trùng Khánh, có dịp ghé qua các huyện: Hòa An, Hà Quảng, Quảng Uyên…, chúng ta sẽ được thấy những cọn nước ngày đêm miệt mài bên dòng sông, suối, đưa nước phục vụ sản xuất. Âm thanh róc rách đều đều của tiếng nước chảy và vòng xoay của cọn nước từ bao đời này đã trở thành âm thanh, hình ảnh quen thuộc đi vào nỗi nhớ của mỗi người dân; trở thành mảnh hồn quê, mà dù đi đâu, về đâu người dân bản Tày, Nùng đều không thể nào quên.

Những năm qua, được sự quan tâm của Đảng và Nhà nước, các xã vùng cao được đầu tư xây dựng các công trình kênh mương kiên cố, nhiều gia đình đã mua sắm được máy bơm để bơm nước tưới ruộng. Tuy nhiên, ở vùng cao, những chiếc cọn nước vẫn giữ một vị trí quan trọng, là nông cụ đắc lực đảm bảo tưới tiêu nước cho sản xuất, phục vụ đời sống nhân dân.

 
Quỳnh Anh
Slide05.jpg
Slide03.jpg
Slide06.jpg
Slide09.jpg