Slide08.jpg

Trống đồng ở Cao Bằng

Hiện nay, Bảo tàng tỉnh đang lưu giữ, trưng bày bộ sưu tập trống đồng khá phong phú, gồm 16 chiếc trống và 1 mặt trống có giá trị cao về lịch sử. Tại các huyện Bảo Lạc, Bảo Lâm còn nhiều trống đang được cất giữ trong các gia đình người dân tộc Lô Lô.

Trống đồng ở Cao Bằng

Trống Nam Quang 1(BTCCB 5707/KL432 sản phẩm của văn hoá Đông Sơn.

 Bộ sưu tập trống đồng phong phú

Do phần lớn các trống lưu giữ ở Bảo tàng tỉnh phát hiện trong tình trạng ngẫu nhiên, không có địa tầng văn hóa, không có di vật khác đi kèm theo, do vậy việc xác định niên đại của trống gặp nhiều khó khăn. Mặt khác, trong quá trình nghiên cứu, các nhà nghiên cứu cũng chưa có sự thống nhất trong cách gọi tên trống. Dựa vào tiêu chí phân loại của ông F. Heger và cách phân loại trống đồng của các nhà khảo cổ học Việt Nam, các trống ở Bảo tàng tỉnh có thể được chia làm 4 nhóm: 7 trống thuộc loại Heger I; 4 trống thuộc loại Heger I- IV; 3 trống thuộc Heger IV; 2 trống thuộc Heger II. Các trống đồng cổ này được tìm thấy ở 4 huyện: Trùng Khánh, Hòa An, Bảo Lâm, Bảo Lạc, tập trung nhiều nhất tại huyện Bảo Lạc.

 Theo nghiên cứu của tác giả Trình Năng Chung, nhóm trống Heger I là nhóm trống có niên đại sớm nhất ở Cao Bằng, nhưng giữa các trống thuộc nhóm Heger I cũng có niên đại sớm muộn khác nhau. Tiêu biểu là trống Nam Quang 1 (số phân loại tại Bảo tàng tỉnh BTCB 5707/KL: 432). Trống được phát hiện vào năm 2004 do Công an Hà Nội chuyển giao từ vụ buôn đồ cổ, có nguồn gốc tại xã Nam Quang (Bảo Lâm). Trống có nhiều đặc điểm hình dáng và hoa văn tương đồng với trống Vĩnh Ninh ở huyện Vĩnh Lộc, Thanh Hóa (là trống Đông Sơn nhóm B, thuộc văn hóa Đông Sơn). Từ so sánh trên cho thấy, trống Nam Quang 1 là sản phẩm của văn hóa Đông Sơn, có niên đại khoảng trước Công nguyên vài thế kỷ.

Mặc dù trống đồng Cao Bằng thuộc những loại khác nhau, nhưng cũng có những đặc điểm chung: Nhiều trống có cùng một kiểu ngôi sao có tâm là khối tròn nổi, nhiều trống có những lỗ khoan chỉnh âm, nhiều trống có màu gỉ đen xanh. Trống Heger IV ở Cao Bằng là một loại hình mới, có thể xem là loại hình miền núi của trống Đông Sơn muộn, là sự bảo lưu, nối tiếp truyền thống Đông Sơn. Qua số lượng các trống đồng tìm được ở Cao Bằng hiện có ở Bảo tàng tỉnh và còn lưu giữ trong nhân dân, có thể thấy cộng đồng cư dân cổ Cao Bằng dùng trống Heger IV và I-IV khá nhiều, chủ yếu gặp trong vùng đồng bào dân tộc Lô Lô tại xã Hồng Trị (Bảo Lạc).

Báu vật linh thiêng của người dân tộc Lô Lô

Hiện tượng trống các loại hầu như cùng tồn tại trong một địa bàn, thậm chí là trong một xã là hiếm gặp ở nước ta, cho thấy nền văn hoá trống đồng đã tồn tại lâu dài trong lịch sử cộng đồng người Lô Lô. Ông Phùng Chí Kiên, Giám đốc Bảo tàng tỉnh cho biết: Trong số trống đồng cất giữ tại kho của Bảo tàng Cao Bằng, chủ yếu trống có nguồn gốc của người Lô Lô sinh sống tại huyện Bảo Lâm và Bảo Lạc. Trống Cốc Pàng 5 (số phân loại BTCB 26/KL: 26) đang được lưu giữ tại Bảo tàng được phát hiện năm 1993 thu lại từ các đối tượng buôn đồ cổ. Trống Cốc Xả 1 (số phân loại BTCB 29/KL: 29) được lưu giữ trong Bảo tàng cũng được sưu tầm ở làng Cốc Xả, xã Hồng Trị (Bảo Lạc).

Người Lô Lô lưu giữ và sử dụng trống đồng như những báu vật linh thiêng nhất của dân tộc mình được truyền đời gìn giữ. Tài liệu dân tộc học cho thấy người Lô Lô đã biết chế tác và sử dụng trống đồng cách nay gần 1800 năm. Đến nay, người Lô Lô là tộc người duy nhất ở nước ta còn sử dụng trống đồng cổ trong sinh hoạt tín ngưỡng và nghi lễ. Cùng với Hà Giang và Lào Cai, Cao Bằng có nhiều người Lô Lô sinh sống.

Trống đồng của người Lô Lô là nhạc cụ chỉ dùng trong nghi lễ chôn người đã khuất. Trống đồng là tài sản của từng dòng họ. Khi có người trong dòng họ qua đời, người trong dòng họ sẽ dùng 3 cặp trống, mỗi cặp có một trống đực và một trống cái để thực hiện nghi lễ chôn cất. Vì tập quán kiêng kỵ dùng trong đám ma nên trống đồng thường chỉ được để ở bên ngoài nhà, khi nào có người mất thì mang ra dùng. Người Lô Lô quan niệm, nếu không có tiếng trống đồng dẫn đường thì hương hồn của người quá cố không thể về với tổ tiên được.

Làm thế nào để bảo vệ cổ vật?

Trống đồng được sưu tầm tại Bảo tàng tỉnh đã được bảo tồn, lưu giữ nhưng còn nhiều trống đang được cất giữ trong các gia đình người Lô Lô chưa có giải pháp bảo vệ một cách hợp lý. Nhiều năm trở lại đây, nhiều trống của người Lô Lô bị mất trộm nên họ phải chuyển hình thức cất giữ sang chôn giấu xuống đất. Nhưng qua nhiều đời việc tìm trống rất khó hoặc bị kẻ xấu biết nơi chôn giấu nên đào trộm... Vì thế mà trống đồng của người Lô Lô đã mất mát nhiều. Trước đây, mỗi dòng họ thường có đủ 3 cặp trống, nhưng nay họ ít khi còn đủ 3 cặp, thường chỉ còn 1 hoặc 2 cặp và phải mượn nhau khi cần sử dụng. Hiện nay người Lô Lô cơ bản đã đem trống vào nhà cất giữ, chỉ khi nào có người chết mới mang ra sử dụng.

Theo ông Phùng Chí Kiên, để giúp người Lô Lô bảo vệ được cổ vật của mình, phải tuyên truyền để người dân đăng ký cổ vật. Khi đó, cổ vật sẽ được bảo vệ bởi Luật Di sản văn hóa, người dân có quyền giữ, trao đổi, chuyển nhượng trong khuôn khổ pháp luật. Thế nhưng, việc tuyên truyền để người dân hiểu và đăng ký là rất khó khăn, bởi trống nằm rải rác trong các nhà dân ở vùng sâu, vùng xa và họ nghĩ đơn giản rằng, đã là của mình thì không cần phải đăng ký. Mặt khác, việc thẩm định cổ vật cũng mất nhiều thời gian, kinh phí do phải mời chuyên gia đến thẩm định, và theo quan niệm từ xưa, không có đám ma chủ nhà không mang trống ra dùng. Do vậy, làm thế nào để không làm “chảy máu” trống đồng, bảo vệ cổ vật quý giá của người Lô Lô vẫn là điều trăn trở của các cấp, ngành.

 
Minh Đức
Slide01.jpg
Slide04.jpg
Slide11.jpg
Slide02.jpg