Hạt dẻ Trùng Khánh, sản vật quý ở Cao Bằng

In bài này
Khi nói về các sản vật quý của Cao Bằng, ai cũng nhớ đến hạt dẻ Trùng Khánh, đó là thứ quả mà tại Việt Nam duy nhất chỉ có ở Cao Bằng. Hạt dẻ ở đây mang một hương vị riêng, thơm ngon, bùi ngậy mà không nơi nào có được.
 
Khi quả dẻ chín và tự rụng xuống đất, người dân sẽ nhặt từng quả mang về rồi tách vỏ.

Những ngày này, về Trùng Khánh, tại chợ huyện và một số khu vực lân cận, hạt dẻ được bày bán khá nhiều. Hiện nay, hạt dẻ được trồng chủ yếu ở một số xã, như: Ngọc Khê, Khâm Thành, Chí Viễn, Đình Minh, Phong Châu. Thời điểm tháng 8 đến tháng 9 âm lịch, hạt dẻ ở đây bắt đầu chín, đuợc người dân thu hoạch, bán ra thị trường.  

Sau khi thu hoạch, quả dẻ được tách vỏ, phân loại.

Không trèo lên cây hái như những loại quả khác, cách thu hoạch dẻ khá thú vị. Cây dẻ khá cao, quả nhiều gai, muốn thu hoạch phải chờ quả dẻ chín và tự rụng xuống đất hoặc đu mình trên cành dẻ, rung cho những quả chín rụng xuống; khi đó, sẽ nhặt từng quả mang về rồi tách vỏ. Đối với những người đã thành thạo thì có thể tách vỏ ngay tại vườn. Sau khi tách lấy hạt, vỏ phải đốt hết, bởi vỏ dẻ có nhiều gai xù xì như quả chôm chôm, rất cứng, gai nhọn có thể làm bị thương bất kỳ ai sơ ý chạm vào. Tuy nhiên, với cách thu hoạch thú vị này, nhiều du khách tìm về tận vườn để tự tay nhặt và tách vỏ dẻ, mua dẻ tại vườn với nông dân. Tại đây, hạt dẻ được bán bằng cách đếm hạt. Với 100 hạt loại chất lượng cao, hạt to, tròn, đều, có giá từ 65.000 – 70.000 đồng; loại hạt nhỏ hơn có giá từ 50.000 – 65.000 đồng. 

Hạt dẻ khá to, vỏ cứng, dày và có nhiều lông tơ.

Bên trong mỗi quả dẻ có từ 3 - 4 hạt. Thông thường thì hạt dẻ Trùng Khánh mang hình tròn đều. Nhưng thỉnh thoảng cũng có hạt méo mó, dị dạng. Hạt dẻ khá to, vỏ cứng, dày và có nhiều lông tơ. Khi mua, bạn nên chọn quả màu nâu đều, hạt to tròn, phần thịt hạt màu vàng hoàng yến, đó là quả được thu hái đúng độ chín. Theo số liệu phân tích của Viện nghiên cứu Rau quả, năm 1999, trong hạt dẻ Trùng Khánh có các thành phần: Glucogia 3,3 - 5,4%; gluxít 43,36 - 46,47%; lipít 1,16 - 2%; prôtein 3,12 - 3,62%. Ăn hạt dẻ có tác dụng chống ô xy hoá trong máu, có lợi cho tim mạch. 

Hạt dẻ được bán bằng cách đếm hạt. Với 100 hạt loại chất lượng cao, hạt to, tròn, đều, có giá từ 65.000 – 70.000 đồng; loại hạt nhỏ hơn có giá từ 50.000 – 65.000 đồng.

Vỏ hạt dẻ Trùng Khánh rất cứng nên muốn chín, ngon phải luộc kỹ. Mọi người thường cẩn thận khía sẵn vài đường trên vỏ hạt để khi chín dễ bóc. Hạt dẻ có thể chế biến thành nhiều món khác nhau, như: luộc, hấp, rang, ninh với chân giò lợn… Tuy nhiên, với nhiều người, rang hạt dẻ là cách chế biến giản đơn mà vẫn giữ được hương thơm đúng vị của loại đặc sản này. Để rang hạt ngon, trước hết phải luộc hạt dẻ để hạt dẻ chín tới và phần vỏ bên ngoài nở bung vừa đủ. Sau đó dùng loại chảo to, sâu lòng và bếp than hồng rực để rang. Người rang phải đảo tay liên tục để hạt dẻ chín vừa mà không bị cháy. Cẩn thận hơn, nhiều người còn dùng cát rang cùng hạt dẻ để hạt chín đều, dậy hương thơm. Hạt dẻ Trùng Khánh sau khi được chế biến, ăn thơm, ngọt và bùi hơn rất nhiều so các loại hạt dẻ khác. Dù ninh, hầm, hấp, luộc hay rang thì hương vị thơm, bùi của hạt dẻ Trùng Khánh vẫn không thể nào bị trộn lẫn.  

Hạt dẻ Trùng Khánh sau khi được chế biến ăn thơm, ngọt và bùi hơn rất nhiều so các loại hạt dẻ khác.

Ngày nay, hạt dẻ Trùng Khánh không chỉ theo chân đồng bào dân tộc ra chợ, là loại hạt được nhiều người ưa thích mà còn lên đường về nhiều tỉnh, thành trong cả nước như một thứ quà độc đáo của Cao Bằng. Năm 2012, cùng với quế Trà Bồng (Quảng Ngãi), sâm Ngọc Linh (Kon Tum), trà Bảo Lộc (Lâm Đồng), hoa và rau (Đà Lạt), cây Hoàng Liên Sa Pa (Lào Cai), chè Tân Cương (Thái Nguyên), cây hồi (Lạng Sơn), măng trúc Yên Tử (Quảng Ninh), hạt dẻ Trùng Khánh (Cao Bằng) là một trong “top” 10 đặc sản thiên nhiên nổi tiếng của Việt Nam do Tổ chức kỷ lục Việt Nam công bố.

 
Minh Đức