Slide05.jpg

Bản Lô Lô Khuổi Khon đón tết

Xuân về, khắp nơi náo nức đón Tết cổ truyền của dân tộc. Cũng như nhiều dân tộc ít người ở Cao Bằng, ngày Tết được người Lô Lô coi trọng nhất. Phong tục đón Tết của người Lô Lô rất độc đáo, vừa mang yếu tố vật chất vừa ẩn chứa những giá trị văn hóa riêng biệt.

Trong làn mưa xuân giăng giăng, giữa cái se lạnh của những ngày cuối đông, từ thị trấn huyện Bảo Lạc, vượt chặng đường hơn chục cây số đèo dốc, chúng tôi tới Khuổi Khon, xã Kim Cúc, một trong những bản 100% là người dân tộc Lô Lô sinh sống. Cây mận, cây lê đầu bản nở rộ hoa, báo hiệu mùa xuân đang về cũng là lúc người dân trong các bản Lô Lô lại cùng nhau chuẩn bị đón Tết.

Bản nhỏ của người Lô Lô ở đây có vài chục nóc nhà sàn 4 mái quây quần. Đón chúng tôi trong căn nhà sàn rộng rãi và thoáng đãng, ông Chi Viết Hải vui vẻ bộc bạch: “Năm nay bà con trong bản sẽ có cái Tết rất vui, vì được Nhà nước quan tâm làm con đường vào bản, xuống chợ không còn khó khăn như trước rồi. Trồng các loại giống lúa, ngô lai cho năng suất cao hơn, mùa màng cũng tươi tốt, bà con phấn khởi lắm!”.

Ngày cuối cùng của năm, mọi người quét dọn nhà cửa sạch sẽ chuẩn bị đón tài lộc năm mới, tổ chức bữa cơm sum họp cả nhà. Trong khi những người đàn ông trong gia đình bắt lợn, gà chuẩn bị bữa cơm tất niên thì những người phụ nữ lại bận rộn với việc sửa soạn kéo sợi, dệt vải và hoàn thành các bộ quần áo để diện Tết.

Trang phục người Lô Lô đen ở đây không cầu kỳ nhưng khá độc đáo. Áo ngắn màu đen, cổ vuông chui đầu. Mép viền gấu áo là một sợi vải rộng khoảng 1cm, 2 màu đỏ và xanh thít chặt vùng bụng trên. Quấn quanh vùng eo là một miếng vải chàm nhuộm đen, bó gọn thân hình thon thả, đẹp như lưng những con ong rừng. Hai ống áo được may thêm những viền vải xanh, đỏ xen lẫn. Phụ nữ thường mặc váy (chân quấn xà cạp) hoặc quần màu chàm đen, ống rộng. Đầu quấn khăn bằng vải chàm đen bên ngoài, ba lớp vải chàm trắng bên trong, đeo nhiều đồ trang sức bằng bạc. Còn trang phục của nam giới đơn giản hơn, màu đen cài khuy ngang, quần ống rộng cũng gần giống quần áo của người Tày, Nùng, đầu quấn khăn nhiều vòng, tuy đơn giản nhưng mặc vào trông rất khỏe khoắn, mạnh mẽ đúng như khí chất con người Lô Lô.

Chủ nhà và khách cùng quây quần bên mâm cơm ngày tết.

Chị Chi Thị Duyên, con gái ông Hải vừa sửa soạn quần áo cho đứa con trai, vừa giải thích: Dù cuộc sống bây giờ tiến bộ, đi chợ cái gì cũng có nhưng con gái Lô Lô vẫn phải biết dệt vải và tự làm quần áo cho mình để mặc vào dịp lễ, tết. Thường là từ nhỏ đã được mẹ, bà dạy cho rồi. Ngày trước người ta chọn dâu, chọn vợ nhìn vào tấm vải, đường kim là mọi người biết được người con gái đó có khéo léo, biết chăm lo gia đình hay không. Một bộ quần áo truyền thống phải dệt khoảng 6 tháng mới xong.

Người Lô Lô quan niệm bước sang năm mới, trong nhà không chỉ có ngô, gạo mà phải có nhiều củi và nước - biểu hiện của một năm làm ăn sung túc. Đêm giao thừa, gia đình cử người ra gánh nước tại mỏ nước của bản về nhào bột, làm bánh nếp. Loại bánh rất đặc trưng, có tên gọi “chò mìa chá” cũng gói bằng lá dong tựa như bánh chưng nhưng không phải hình vuông mà gói thành hình một chiếc bánh gù. Màu bánh cũng rất đặc biệt bởi gạo được ngâm bằng nước của loại lá lấy từ trên rừng, có màu xám đen. Đêm giao thừa là đêm nhộn nhịp nhất, trong nhà từ già trẻ, gái trai đều thức. Mọi người cùng quần tụ bên bếp lửa hồng với nồi bánh nghi ngút khói cùng ôn lại câu chuyện của năm cũ đã qua. Trong ngày đầu năm mới, loại bánh này được buộc ở các cột nhà, buộc vào nông cụ để cầu may mắn, mùa màng bội thu. Bánh được treo hết ngày 15 Tết mới được gỡ xuống, bởi người Lô Lô quan niệm vạn vật đều có linh hồn, đều phải được đón Tết đủ đầy.

Sáng mùng 1 Tết, người đàn ông lớn tuổi trong gia đình sửa soạn bàn thờ để mời tổ tiên về đón Tết cùng gia đình. Trên bà thờ tổ tiên của người Lô Lô đều có những hình nhân làm bằng gỗ cây “mạy vjẹc" - một loại cây được người Lô Lô quan niệm vật thiêng, được lấy từ trong khu rừng cấm của bản, đó là nơi được coi là nơi trú ngụ của thổ công, được gìn giữ và bảo vệ rất nghiêm ngặt, không cho ai chặt phá. Ông Hải cho biết thêm: Người Lô Lô rất coi trọng tổ tiên. Tổ tiên gần gọi là “dùng khé” là đời cụ, ông bà , cha mẹ. Và tổ tiên xa là trên 4 đời gọi la “pờ si”. Nhà nào cũng phải có bàn thờ tổ tiên trong nhà. Sống ở trên vùng rừng núi cao nên quan niệm của người Lô Lô là thờ thần Đất và mặt trời. Hằng năm dân bản thường tổ chức cúng thần Thổ công, làm lễ xông đất. Nghi thức này nhằm đánh thức hồn lúa, hồn đất dậy để xua đuổi chuột bọ, cầu cho mưa gió thuận hòa, nương rẫy được xanh tốt.

Đối với người Lô Lô, nhà nào dù có khó khăn hay khá giả thì bữa ăn trong ngày Tết rất quan trọng, không thể thiếu các thực phẩm do bàn tay lao động của mình làm ra, như: thịt gà, thịt lợn đen treo trên gác bếp, cá lam. Bữa cơm cúng tổ tiên và các thần linh phải được chuẩn bị từ những thực phẩm từ thiên nhiên, hoặc do chính bàn tay lao động làm ra, để tỏ lòng thành kính với tổ tiên và thần Đất sẽ xua đuổi tà ma, rủi ro, đem lại may mắn trong năm mới. Đặc biệt, bàn thờ không thể thiếu loại cây “mà si phìa”. Cành cây này được cắm từ cổng cầu thang, cửa nhà đến bàn thờ tổ tiên với ý nghĩa mời các vị thần, tổ tiên và khách về đón Tết…

Sau khi người chủ gia đình thực hiện xong các nghi thức thắp hương cúng tổ tiên, mọi người cùng quây quần bên mâm cơm Tết, chúc tụng nhau một năm mới đủ đầy, ấm no bằng những chén rượu ngô cay nồng. Người lớn tuổi chúc cho các thành viên trong gia đình mạnh khoẻ, con cháu mau lớn khôn. Sau đó, mọi người bắt đầu đi xông nhà. Đặc biệt, trong ngày đầu tiên của năm mới, người Lô Lô rất coi trọng việc xông nhà, nhất thiết là người nam giới phải có gia đình làm ăn tốt, hạnh phúc, con cháu ngoan ngoãn. Sau đó phụ nữ và trẻ em mới đi vào nhà chơi.

Trong cả 3 ngày Tết, người Lô Lô không ra đồng làm việc. Để mưa thuận gió hòa, có một năm bội thu, sau những ngày nghỉ Tết, khi nào người cao tuổi uy tín trong bản chọn được ngày, giờ tốt ra đồng cuốc đất, khi đó các gia đình mới được đi làm nông.

Những ngày xuân, trẻ em vui đùa trên nương rẫy quanh bản, chơi nhảy dây, đánh quay, tung còn… Mọi người khi gặp nhau, dù không quen biết, nhưng ai cũng có thể gửi lời chúc phúc bằng những làn điệu, khúc ca đã được truyền giữ từ ngàn đời của dân tộc Lô Lô - một nét văn hóa rất riêng, thể hiện sự phóng khoáng, tình cảm nồng đượm, mến khách của người Lô Lô. Có lẽ vui nhất trong những ngày xuân là trai làng, gái bản gặp nhau trao gửi tâm tình qua những điệu dân ca mượt mà. Những gương mặt rạng ngời và tiếng hát đối đáp của các chàng trai cô gái vang lên giữa đất trời, làm bừng dậy một mùa xuân mới trên rẻo cao.

 
Bảo Bình
Slide11.jpg
Slide07.jpg
Slide05.jpg
Slide05.jpg