Slide01.jpg

Tết Thanh minh của người Tày, Nùng ở Cao Bằng

Vào tiết Thanh minh, cứ dịp mùng 3 tháng Ba âm lịch hằng năm, theo phong tục truyền thống, người Tày, Nùng ở Cao Bằng lại đi tảo mộ; theo tiếng địa phương có nghĩa là “slan mạ” hay “slan phằn” .

Tết Thanh minh của người Tày, Nùng ở Cao Bằng

Lễ cúng tổ tiên trong ngày tảo mộ.

Với đạo lý "uống nước nhớ nguồn", “slan mạ” dịp Thanh minh trở thành ngày tết quan trọng trong đời sống tâm linh. Tết Thanh minh tuy không phải là cái tết lớn, nhưng lại gắn liền với đạo đức, với bổn phận của con cháu tưởng nhớ công lao của tổ phụ, của những tiền nhân đã khuất. Đây chính là dịp để mọi người báo hiếu, trả nghĩa, gọi là đền đáp phần nào ơn sinh thành, tạo dựng của tổ tiên.

Tết Thanh minh tương truyền có nguồn gốc từ Trung Quốc. Chuyện kể rằng, đời Xuân Thu, vua Tấn Văn Công, nước Tấn, gặp loạn phải bỏ nước lưu vong, nay trú nước Tề, mai trú nước Sở. Bấy giờ có một hiền sĩ tên là Giới Tử Thôi theo vua giúp đỡ mưu kế. Một hôm, trên đường lánh nạn, lương thực cạn, Giới Tử Thôi phải lén cắt một miếng thịt đùi mình nấu lên dâng vua. Vua ăn xong hỏi ra mới biết, đem lòng cảm kích vô cùng. Giới Tử Thôi theo phò Tấn Văn Công trong mười chín năm trời, cùng nhau trải nếm mật nằm gai, vượt bao nhiêu gian truân nguy hiểm. Về sau, Tấn Văn Công giành lại được ngôi báu trở về làm vua nước Tấn, phong thưởng rất hậu cho những người có công, nhưng lại quên mất công lao của Giới Tử Thôi. Giới Tử Thôi cũng không oán giận mà nghĩ đó là nghĩa vụ quân thần. Sau đó, ông về nhà đưa mẹ vào núi Điền Sơn ở ẩn. Tấn Văn Công về sau nhớ ra, cho người đi tìm. Giới Tử Thôi không chịu rời Điền Sơn ra lĩnh thưởng, Tấn Văn Công hạ lệnh đốt rừng, ý muốn thúc ép Giới Tử Thôi phải ra, nhưng ông nhất định không chịu tuân mệnh, rốt cục cả hai mẹ con ông đều chết cháy. Vua thương xót, lập miếu thờ và hạ lệnh trong dân gian phải kiêng đốt lửa ba ngày, chỉ ăn đồ ăn nguội đã nấu sẵn để tưởng niệm (khoảng từ mùng 3/3 đến mùng 5/3 âm lịch hằng năm). Từ đó ngày 3/3 âm lịch hằng năm được coi là ngày tết Hàn thực, nhằm tưởng nhớ đến công ơn dưỡng dục của những người đã khuất.

Từ thời Lý, nhân dân ta đã tiếp nhận tết Hàn thực nhưng ý nghĩa của ngày Tết này đã biến đổi và mang đậm màu sắc truyền thống, phù hợp với tâm lý cũng như cuộc sống thường nhật của người dân nước Việt. Vào ngày tết Hàn thực, người Việt không kiêng lửa, mọi việc nấu nướng vẫn được thực hiện, chỉ có điều người Việt dùng bánh trôi, bánh chay cho tết Hàn thực với ý nghĩa tượng trưng đó là những thức ăn nguội (hàn thực).

Đối với người Tày, Nùng ở Cao Bằng, vào dịp này nhà nhà đều sắm sửa đồ lễ, gồm: xôi ngũ sắc, thịt gà, thịt lợn, măng vầu hấp thịt, cá rán, bánh kẹo, rượu, tiền vàng mã, hương nến..., mang ra mộ tổ tiên để làm lễ. nét độc đáo mâm lễ là xôi ngũ sắc có 5 màu chính: trắng, đỏ, xanh, tím, vàng.

Trong ngày tảo mộ, các khu nghĩa địa trở nên đông đúc và nhộn nhịp. Các cụ già thì lo khấn vái tổ tiên nơi phần mộ. Thanh niên bày mâm cúng thắp hương, cắt vàng mã, trẻ em cũng được theo cha mẹ hay ông bà đi tảo mộ, trước là để biết dần những ngôi mộ của gia tiên, sau là để tập cho trẻ kính trọng tổ tiên. Những người quanh năm đi làm ăn xa cũng trở về vào dịp này để tảo mộ gia tiên và sum họp gia đình. Thường người ta đi từ sáng sớm cho đến tối và mỗi gia đình đều đi đủ những ngôi mộ của người đã khuất. Những ngôi mộ được người thân dọn dẹp sạch sẽ, vun đắp thêm đất mới, đó là tâm đức của người đang sống đối với người đã khuất. Công việc chính của tảo mộ là sửa sang các ngôi mộ của tổ tiên cho sạch sẽ. Nhân ngày Thanh minh, người ta mang theo mâm đồ cúng viếng, xẻng, cuốc, dao để đắp lại nấm mồ cho đầy đặn, rẫy hết cỏ dại và những cây hoang mọc trùm lên mộ cũng như tránh không để cho các loài động vật hoang dã như rắn, chuột đào hang, làm tổ mà theo suy nghĩ của họ là có thể phạm tới linh hồn người đã khuất. Sau đó, người tảo mộ thắp hương, đốt vàng mã hoặc đặt thêm bó hoa cho linh hồn người đã khuất.

Khắp các sườn núi, khu đồi nơi ngự của những khu mộ rực rỡ những cây nêu đủ sắc màu ẩn hiện trong làn khói hương nghi ngút. Người sống quan niệm, khi đốt cháy tuần hương và vàng mã coi như người âm đã nhận đủ lễ vật mà người dương muốn gửi. Khi ngôi mộ được dựng một cây nêu báo hiếu, người thân có thể bày mâm ăn uống hoặc thu lộc mang về nhà.

Tết Thanh minh còn là dịp để con cháu hướng về tổ tiên, cội nguồn nên dù ai đi xa cũng cố gắng về với gia đình để được đi tảo mộ, cùng nhau ngồi bên mâm cơm sum họp gia đình. Điều đó nhắc mỗi người nhớ về quê hương, nguồn cội của dân tộc. 

 
Lục Thị Vinh
Slide03.jpg
Slide08.jpg
Slide07.jpg
Slide08.jpg